من چوکوران دست بر دوش رفیقپا نہادم اندر آن غار عمیق

Like a blind man, my hand on my companion's shoulder,I placed my foot within a deep cavern;

ماہ را از ظلمتش دل داغ داغاندرو خورشید محتاج چراغ

the moon's heart was sore ravaged by its darkness,within it even the sun would have needed a lamp.

وہم و شک بر من شبیخون ریختندعقل و ہوشم را بدار آویختند

Fancies and doubts made assault upon me,hung my reason and sense upon the gallows.

راہ رفتم رھزنان اندر کمیندل تہی از لذت صدق و یقین

I went along a road where highwaymen lurked in ambush,my heart void of the joy of truth and certainty;

تا نگہ را جلوہ ہا شد بی حجابصبح روشن بی طلوع آفتاب

presently manifestations met my gaze unveiled,a bright dawn without any rising of the sun

وادی ہر سنگ او زنار بنددیو سار از نخلہای سر بلند

a valley, whereof each stone was an idolater,a demon's haunt thick with lofty palm-trees.

از سرشت آب و خاک است این مقامیا خیالم نقش بندد در منام

Was this place truly compounded of earth and water,or was my sleeping fantasy painting pictures?

در ہوای او چو می ذوق و سرورسایہ از تقبیل خاکش عین نور

The air was filled with the joy and gaiety of wine,the shadows, kissing its dust, were light's own essence.

نی زمینش را سپہر لاجوردنی کنارش از شفقہا سرخ و زرد

No cerulean sky spanned its earth,no twilight painted its margin crimson and gold;

نور در بند ظلام آنجا نبوددود گرد صبح و شام آنجا نبود

there light was not in the chains of darkness,there no mists enveloped dawn and eventide.

زیر نخلی عارف ہندی نژاددیدہ ہا از سرمہ اش روشن سواد

Under a palm-tree an Indian sage,the pupils of his eyes bright with collyrium,

موی بر سر بستہ و عریان بدنگرد او ماری سفیدی حلقہ زن

his hair knotted on his head, his body naked,coiled about him a white snake writhing,

آدمی از آب و گل بالاتریعالم از دیر خیالش پیکری

a man superior to water and clay,the world a mere image in the cloister of his fantasy,

وقت او را گردش ایام نیکار او با چرخ نیلی فام نی

his time subject to no revolution of days,he had no traffick with the azure-tinted skies.

گفت با رومی کہ ہمراہ تو کیست؟در نگاہش آرزوی زندگیست

He said to Rumi, "Who is your fellow-traveller?In his glance there is a desire for life!"

مردی اندر جستجو آوارہ ئےثابتی با فطرت سیارہ ئی

A man who is a wanderer on the quest,a fixed star with the constitution of a planet.

پختہ تر کارش ز خامی ہای اومن شہید ناتمامی ہای او

His enterprise is more mature than his immaturities;I am a martyr to his imperfections.

شیشۂ خود را بہ گردون بستہ طاقفکرش از جبریل میخواہد صداق

He has made of his glass the arch of heaven,his thought seeks to be boon- companion of Gabriel!

چون عقاب افتد بہ صید ماہ و مہرگرم رو اندر طواف نہ سپہر

He swoops like an eagle on the moon and sun, his prey,hot-foot he circumambulates the nine spheres.

حرف با اہل زمین رندانہ گفتحور و جنت را بت و بتخانہ گفت

A drunkard's words he has spoken to the people of earthcalling the houris idols, Paradise an idol-house.

شعلہ ہا در موج دودش دیدہ امکبریا اندر سجودش دیدہ ام

I have seen flames in the billow of his smoke,I have seen majestic pride in his prostration.

ہر زمان از شوق مینالد چو نالمی کشد او را فراق و ہم وصال

Ever he laments yearningly like a flute,separation and union alike slay him.

من ندانم چیست در آب و گلشمن ندانم از مقام و منزلش

I do not know what is in his water and clay;I do not know what his rank and station may be.

عالم از رنگست و بی رنگی است حقچیست عالم، چیست آدم، چیست حق؟

The world is a thing of colour, and God is without colour.What is the world? What is man? What is God?

آدمی شمشیر و حق شمشیر زنعالم این شمشیر را سنگ فسن

Man is a sword, and God is the swordsman;the world is the whetstone for this sword.

شرق حق را دید و عالم را ندیدغرب در عالم خزید از حق رمید

The East saw God and did not see the world,the West crept along the world and fled away from God.

چشم بر حق باز کردن بندگی استخویش را بی پردہ دیدن زندگی است

True servanthood is to open the eyes to God;true life is to see oneself without a veil.

بندہ چون از زندگی گیرد براتہم خدا آن بندہ را گوید صلوت

When a servant takes quittance of lifeGod Himself calls down blessings on that servant.

ہر کہ از تقدیر خویش آگاہ نیستخاک او با سوز جان ہمراہ نیست

Whatever man is unconscious of his destiny,his dust travels not with the fire of the soul.

بر وجود و بر عدم پیچیدہ استمشرق این اسرار را کم دیدہ است

Tied up in the knot of being and not-beingthe East has seen little into these secrets.

کار ما افلاکیان جز دید نیستجانم از فردای او نومید نیست

The task of us celestials is only to see,and my soul does not despair of the East's tomorrow.

دوش دیدم بر فراز قشمرودز آسمان افرشتہ ئی آمد فرود

Yesterday I saw on the summit of Qashmarudan angel that had descended out of heaven;

از نگاہش ذوق دیداری چکیدجز بسوی خاکدان ما ندید

out of his glance the joy of sight distilledas he gazed solely towards our mound of dust.

گفتمش از محرمان رازی مپوشتو چہ بینی اندر آن خاک خموش

I said to him, "Hide not a secret from your confidants;what is it that you see in this silent dust?

از جمال زہرہ ئی بگداختیدل بہ چاہ بابلی انداختی

Do you melt for the beauty of some Venus?Have you flung your heart into the well of Babylon?"

گفت ’’ہنگام طلوع خاور استآفتاب تازہ او را در بر است

He said, "It is the hour of the East's arising;the East has a new sun shining in its breast.

لعل ہا از سنگ رہ آید برونیوسفان او ز چہ آید برون

Rubies come forth from the stones of the road,its Josephs are issuing out of the well.

رستخیزی در کنارش دیدہ املرزہ اندر کوہسارش دیدہ ام

I have seen a resurrection happening in its bloom,I have seen its mountains trembling and quaking;

رخت بندد از مقام آزریتا شود خوگر ز ترک بت گری

it is packing up to quit the station of Azarat last to forswear forever idolatry.

ای خوش آن قومی کہ جان او تپیداز گل خود خویش را باز آفرید

Happy is the people whose soul has fluttered,that has created itself anew out of its own clay.

عرشیان را صبح عید آن ساعتیچون شود بیدار چشم ملتی‘‘

For the Throne, angels that hour is the dawn of festivalwhen the eyes of a nation at last awake!"

پیر ہندی اندکی دم در کشیدباز در من دید و بے تابانہ دید

The Indian sage was silent for a little while;then he looked at me again, somewhat impatiently.

گفت مرگ عقل؟ گفتم ترک فکرگفت مرگ قلب؟ گفتم ترک ذکر

He asked, "Death of the reason?" I said, "Giving tip thought."He asked, "Death of the heart?" I said, "Giving up remembrance."

گفت تن؟ گفتم کہ زاد از گرد رہگفت جان؟ گفتم کہ رمز لاالہ

He asked, "The body?" I said, "Born of the dust of the road."He asked, "The Soul?" I said "The symbol of One God."

گفت آدم؟ گفتم از اسرار اوستگفت عالم؟ گفتم او خود روبروست

He asked, "And Man?" I said, "One of God's secrets."He asked, "The world?" I said, "Itself stands face to face."

گفت این علم و ہنر؟ گفتم کہ پوستگفت حجت چیست؟ گفتم روی دوست

He asked, "This science and art?" I said, "Mere husk."He asked, "What is the proof?" I said, "The face of the Beloved."

گفت دین عامیان؟ گفتم شنیدگفت دین عارفان؟ گفتم کہ دید

He asked, "The commons' religion?" I said, "Just hearsay."He asked, "The gnostics' religion?" I said, "True seeing."

از کلامم لذت جانش فزودنکتہ ہای دل نشین بر من گشود

My words brought much pleasure to his soul,and he disclosed to me delightful subtleties.