ای تو ما بیچارگان را ساز و برگوا رہان این قوم را از ترس مرگ
سوختی لات و منات کہنہ راتازہ کردی کائنات کہنہ را
در جہان ذکر و فکر انس و جانتو صلوت صبح تو بانگ اذان
لذت سوز و سرور از لا الہدر شب اندیشہ نور از لا الہ
نی خدا ہا ساختیم از گاو و خرنی حضور کاہنان افکندہ سر
نی سجودی پیش معبودان پیرنی طواف کوشک سلطان و میر
این ہمہ از لطف بی پایان تستفکر ما پروردۂ احسان تست
ذکر تو سرمایۂ ذوق و سرورقوم را دارد بہ فقر اندر غیور
ای مقام و منزل ہر راہروجذب تو اندر دل ہر راہرو
ساز ما بی صوت گردید آنچنانزخمہ بر رگھای او آید گران
در عجم گردیدم و ہم در عربمصطفی نایاب و ارزان بولہب
این مسلمان زادۂ روشن دماغظلمت آباد ضمیرش بی چراغ
در جوانے نرم و نازک چون حریرآرزو در سینۂ او زود میر
این غلام ابن غلام ابن غلامحریت اندیشۂ او را حرام
مکتب از وی جذبۂ دین در ربوداز وجودش این قدر دانم کہ بود
این ز خود بیگانہ این مست فرنگنان جو می خواہد از دست فرنگ
نان خرید این فاقہ کش با جان پاکداد ما را نالہ ھای سوز ناک
دانہ چین مانند مرغان سرا ستاز فضای نیلگون ناآشناست
آتش افرنگیان بگداختشیعنی این دوزخ دگرگون ساختش
شیخ مکتب کم سواد و کم نظراز مقام او نداد او را خبر
مؤمن و از رمز مرگ آگاہ نیستدر دلش لا غالب الا اﷲ نیست
تا دل او در میان سینہ مردمی نیندیشد مگر از خواب و خورد
بہر یک نان نشتر ’’لا و نعم‘‘منت صد کس برای یک شکم
از فرنگی می خرد لات و مناتمؤمن و اندیشہ او سومنات
’’قم باذنے‘‘ گوی و او را زندہ کندر دلش ’’اﷲ ہو‘‘ را زندہ کن
ما ہمہ افسونی تہذیب غربکشتۂ افرنگیان بی حرب و ضرب
تو از آن قومی کہ جام او شکستوا نما یک بندہ اﷲ مست
تا مسلمان باز بیند خویش رااز جہانے برگزیند خویش را
شہسوارا! یک نفس در کش عنانحرف من آسان نیاید بر زبان
آرزو آید کہ ناید تا بہ لبمی نگردد شوق محکوم ادب
آن بگوید لب گشا ای دردمنداین بگوید چشم بگشا لب ببند
گرد تو گردد حریم کائناتاز تو خواہم یک نگاہ التفات
ذکر و فکر و علم و عرفانم توئیکشتی و دریا و طوفانم توئی
آہوی زار و زبون و ناتوانکس بہ فتراکم نبست اندر جہان
ای پناہ من حریم کوی تومن بہ امیدی رمیدم سوی تو
آن نوا در سینہ پروردن کجاوز دمی صد غنچہ وا کردن کجا
نغمۂ من در گلوی من شکستشعلہ ئی از سینہ ام بیرون نجست
در نفس سوز جگر باقی نماندلطف قرآن سحر باقی نماند
نالہ ئے کو می نگنجد در ضمیرتا کجا در سینہ ام ماند اسیر
یک فضای بیکران میبایدشوسعت نہ آسمان میبایدش
آہ زان دردی کہ در جان و تن استگوشۂ چشم تو داروی من است
در نسازد با دواہا جان زارتلخ و بویش بر مشامم ناگوار
کار این بیمار نتوان برد پیشمن چو طفلان نالم از داروی خویش
تلخی او را فریبم از شکرخندہ ہا در لب بدوزد چارہ گر
چون بصیری از تو میخواہم گشودتا بمن باز آید آن روزی کہ بود
مہر تو بر عاصیان افزونتر استدر خطا بخشی چو مہر مادر است
با پرستاران شب دارم ستیزباز روغن در چراغ من بریز
ای وجود تو جہان را نو بھارپرتو خود را دریغ از من مدار
’’خود بدانی قدر تن از جان بودقدر جان از پرتو جانان بود‘‘
تا ز غیر اﷲ ندارم ہیچ امیدیا مرا شمشیر گردان یا کلید
فکر من در فہم دین چالاک و چستتخم کرداری ز خاک من نرست
تیشہ ام را تیز تر گردان کہ منمحنتی دارم فزون از کوہکن
مؤمنم، از خویشتن کافر نیمبر فسانم زن کہ بد گوھر نیم
گرچہ کشت عمر من بیحاصل استچیزکی دارم کہ نام او دل است
دارمش پوشیدہ از چشم جہانکز سم شبدیز تو دارد نشان
بندہ ئی را کو نخواہد ساز و برگزندگانی بی حضور خواجہ مرگ
ای کہ دادی کرد را سوز عرببندۂ خود را حضور خود طلب
بندہ ئی چون لالہ داغی در جگردوستانش از غم او بی خبر
بندہ ئی اندر جھان نالان چو نیتفتہ جان از نغمہ ہای پی بہ پے
در بیابان مثل چوب نیم سوزکاروان بگذشت و من سوزم ہنوز
اندرین دشت و دری پہناوریبو کہ آید کاروانے دیگری
جان ز مہجوری بنالد در بدننالۂ من واے من ای وای من!
From Pas Cheh Bayad Kard (1936) by Allama Muhammad Iqbal · verified text, Iqbal Academy Pakistan
